
WIJBRAND HENDRIKS
1744-1831
en de andere kasteleins
Overeenkomstig de bepalingen, opgenomen in Teylers
testament, zou het Fundatiehuis bewoond gaan worden
door ‘een kunstschilder, of ander liefhebber van Kunsten
en Wetenschappen’. Na het overlijden van Pieter Teyler
in 1778 bleek Taco Jelgersma, die door de Stichter
genoemd was in verband met deze post van ‘kastelein’ (zie
blz. 14), niet bereid de functie op zich te nemen. In plaats
van hem werd Vincent Jansz. van der Vinne benoemd,
een kunstenaar die vooral als behangselschilder bekendheid
geniet1. Uit een aantal rekeningen blijkt dat hij voor
de Teylers Stichting schilderwerk aan de binnen- en
buitenkant van de diverse gebouwen verzorgde, en dat hij
bovendien voor enkele vertrekken in het Fundatiehuis
geschilderd behang vervaardigd heeft, waarvan helaas
niets bewaard gebleven is2 (Not.; Rek. 6, 16).
Persoonlijke moeilijkheden tussen Van der Vinne en
museumdirecteur Martinus van Marum, alsmede de
onrustige sfeer, die er ten gevolge van het grote aantal
bezoekers in het Fundatiehuis heerste, noopten de kastelein
ertoe om op 6 mei 1785 zijn ontslag aan te vragen.
Hoewel er na een reeds in 1783 door hem geuite klacht
op 28 januari 1785 zelfs een timmermansknecht was
aangesteld om museumbezoekers rond te leiden, kon
deze verlichting van zijn werkzaamheden hem er blijkbaar
toch niet toe doen besluiten om de uitoefening van
zijn functie voort te zetten3.
Nadat men tevergeefs Cornelis van Noorde als opvolger
had aangezocht, werd op 20 juni 1785 uit de sollicitanten,
beantwoordend aan de omschrijving ‘konstschilder
of liefhebber der konst, bekwaam om over de konst te
oordeelen en een Cabinet van Teekeningen en Prenten te
schikken en in ordre te houden’, Wijbrand Hendriks
(afb. 17) gekozen.
In tegenstelling tot Van der Vinne, die nauwelijks
sporen van zijn verblijf bij de Teylers Stichting heeft
achtergelaten, is de rol die zijn opvolger Hendriks
gespeeld heeft, veel belangrijker gebleken. Niet alleen
heeft deze laatste op zeer enthousiaste en energieke wijze
gedurende een aanzienlijk langere tijd de functie van
kastelein uitgeoefend, maar bovendien treffen wij in het
Fundatiehuis en in de Directeurenkamer op het hofje
diverse door hem vervaardigde schilderijen aan4.
Naast stillevens, het grote regentenstuk op het hofje en
Teylers portret, die ik bij de bespreking van de vertrekken
waarin ze zijn aangebracht nader onder de loep zal
nemen, bevinden zich in de ‘tweede schilderijenzaal’ van
Teylers museum nog een tweetal werken van Hendriks,
die niet aan onze aandacht mogen ontsnappen: het ene
geeft ons een beeld van het interieur van de ‘Ovale Zaal’,
enkele decennia na de voltooiing (afb. 19), terwijl het
andere laat zien hoe de binnenplaats van het Fundatiehuis
er in die tijd uitzag. Dit laatste doek is pas later
Zelfportret van Wijbrand Hendriks (1807). Frans Halsmuseum, Haarlem.
eigendom van de Teylers Stichting geworden. Het komt
namelijk voor in de ‘inventaris van den Boedel en Nalatenschap
van wijlen den Heer Wijbrand Hendriks’, opgesteld
op 15 februari 18315, en wordt daarin als volgt
beschreven: ‘een dito (schilderij), zijnde de binnenplaats
van het fundatie huis te Haarlem, zonder lijst, door den
overledene gewaardeerd op vijf gulden’. Behalve dit werk
was er nog een ander interessant stuk in het sterfhuis van
Hendriks aanwezig: ‘een dito (schilderij), zijnde de gang
van het fundatie huis te Haarlem, zonder lijst, door den
overledene gewaardeerd op vijftien gulden’. Of het aldus
omschreven schilderij nog bestaat is mij niet bekend; wel
bezit de Teylers Stichting een tekening van Hendriks,
waarop de gang en de trap in het Fundatiehuis te zien zijn
(afb. 18), zodat het niet ondenkbaar is dat wij hier met een
ontwerp voor het bewuste schilderstuk te maken hebben.
De werkzaamheden die Hendriks als kunstenaar en als
‘conservator’ van Teylers kunstcollectie in opdracht van
de Stichting heeft verricht, zijn niet alleen talrijk maar ook
sterk gevarieerd: behalve met het maken van tekeningen
(Rek.72, 82, 113, 116, e.a.) en schilderijen (Rek. 82, 101,
103, 117, 138, 153), hield hij zich onder meer bezig met
het verzorgen — en bijtekenen — van de collectie tekeningen
van oude meesters, die na Lestevenons opzienbarende
aankoop te Rome aanzienlijk was uitgebreid6.
Voorts zette hij prenten op (Rek. 132), zorgde hij voor het
onderhoud van behangsels (Rek. 139) en schilderde hij in
1814, na de verdrijving van de Fransen, ‘twee vlaggen
met ’t Russische en Pruyser wapens’ (Rek. 149).
Toen hij zich ten gevolge van zijn hoge leeftijd niet
meer in staat voelde om zijn werk te blijven doen, werd
aan Hendriks op 8 april 1820 eervol ontslag verleend
(Not.). Tot zijn opvolger werd de uit Amsterdam afkomstige
kunstschilder Gerrit Jan Michaëlis benoemd tijdens
een op 14 januari 1820 gehouden vergadering van Directeuren;
aan de nieuwe kastelein werd op 26 april van dat
jaar een bedrag van ƒ 275,- toegekend als tegemoetkoming
in de verhuis- en schoonmaakkosten. Ook aan hem
werd de vervaardiging van schilderijen opgedragen
(Not.); uit de notulen van 12 maart 1824 blijkt dat
Michaëlis twee landschappen voor de Stichting geschilderd
had, waarvóór hij ‘boven het verschot der lijsten’ een
bedrag van ƒ 1.400,- ontving.
Men heeft Michaëlis, toen hij als tachtigjarige door A.J.
Ehnle vervangen werd, op vorstelijke wijze beloond voor
de door hem aan de Stichting verleende diensten7. Toch
zou blijken dat zijn rol van aanzienlijk minder belang voor
het nageslacht was geweest dan die van zijn voorganger
Hendriks. Opvolger van Ehnle, die reeds op 4 april 1863
overleed, werd Hendrik Jacobus Scholten8. Van zijn hand
zijn het grote plafondstuk boven het trapportaal in het
Fundatiehuis, een klein schilderijtje ‘naar de Wit’, aangebracht
in de schoorsteenbetimmering van de secretaris