Page 5

TeylersMagazijn_009

kreeg hij thuis van prive-leraren. Een verschrikkelijke gebeurtenis echter trof de familie toen hij vijftien was. Na het eten van giftige paddestoelen stierven zijn vader en moeder op dezelfde dag. Plotseling nam zijn leven een tragische wending. De jonge wees werd door zijn voogden naar Amsterdam gestuurd om bij het koopmanshuis Van Beuningen het handelsvak te leren. Daniel zelf was het in het geheel niet eens met deze besfissing. Zijn gedrag in Amsterdam was dientengevolge niet erg voorbeeldig en dat werd een voortdurende bron van zorg voor zijn voogden. Uit bewaard gebleven archiefstukken is niet duidelijk op te maken wat er precies aan de hand geweest is. Zeker is dat hij driemaal was weggelopen en dat hij geld had gestolen. Uiteindelijk werd er zelfs een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd: hij zou naar Indie gestuurd worden, waar aanmerkelijk minder mogelijkheden en verlokkingen hem van een handelscarriere zouden kunnen afhouden. Uiteindelijk ging dit plan echter niet door, de redenen zijn onbekend, en in het volgende jaar, 1708, vond een voor Fahrenheit allesbeslissende gebeurtenis plaats. Tijdens een bezoek aan Kopenhagen ontmoette hij de bejaarde, beroemde Deense astronoom, Ole Römer. Deze had als eerste, in 1676, de snelheid van het licht bepaald uit waamemingen van de manen van Jupiter. Van Römer leerde hij de kunst om thermometers te maken. Tevens ontdekte hij dat de behoefte aan goede thermometers voor wetenschappelijk onderzoek groot was. En niemand verkocht ze! Ook van de volgende negen jaren van Fahrenheits leven hebben we slechts een fragmentarisch beeid. Hij zwierf door Europa en maakte zieh vertrouwd met de beheersing van technische Problemen van allerlei aard, waarbij hij ook gestaag de thermometer verbeterde. Na zijn vertrek uit Kopenhagen is zijn tocht van tijd tot tijd te volgen. Hij bevond zieh in de Baltische landen, in Danzig, Dresden, Leipzig, Halle en Berlijn. Uiteindelijk vestigde hij zieh in Amsterdam. In Leipzig startte zijn briefwisseling met niemand minder dan Leibnitz. Fahrenheit dacht een methode ontwikkeld te hebben om op zee de geografische lengte te bepalen. Hij verzocht de grote geleerde, die reeds op leeftijd was, zijn mening hierover te geven. Liebnitz reactie was voorzichtig bemoedigend. Bezoeken aan Dresden en Berlijn waren voor Fahrenheit bijzonder belangrijk. Daar kon hij aan de glasblazers precies duidelijk maken wat voor buisjes hij nodig had voor zijn instrumenten. In dat deel van Europa ontmoette hij ook Von Wolff met het bovenbeschreven resultaat. In Amsterdam ging hij wonen in een huis op de hoek van de Keizersgracht en de Leidsestraat. Daar paste hij dezelfde methode toe om naambekendheid te krijgen als hij eerder bij Von Wolff gebruikte. Hij gaf twee thermometers aan beroemde, deskundige personen. In dit geval waren dat de Leidse hoogleraren Herman Boerhaave en Willem ’s Gravensande en de rijke Amsterdamse verza- melaar Lambert ten Kate. In zijn bekende standaardwerk Elementa Chemiae (1732) laat Boerhaave zieh lovend uit over het vakmanschap van Fahrenheit en hij bespreekt vier thermometers van hem. Gelukkigerwijze zijn vijftien brieven van Fahrenheit aan Boerhaave bewaard gebleven. Deze bevinden zieh thans in Leningrad. In 1983 vond de eerste publicatie plaats. De constructie van thermometers vormde slechts een deel van Fahrenheits activiteiten. Hij vervaardigde barometers en areometers en hij ondemam pogingen om een perpe- tuum mobile te construeren. Ook bouwde hij een spiegel- telescoop die hetzij volgens Gregory hetzij volgens Cassegrain gewerkt schijnt te hebben. (zie het winter- nummer 1985 van Magazijn). Als eerste bouwde hij een heliostaat, hoewel het idee daarvoor al ongeveer 60 jaar bestond. Hij voerde ook verschillende natuurkundige proeven uit. Een deel daarvan beschreef Boerhaave in zijn werken. Sommige van zijn bezigheden lagen op het terrein van de alchemie zoals zijn poging om onedele metalen in edele te transmuteren. In zijn laatste levensjaren bouwde hij een centrifugaal- pomp. Naar zijn zeggen kon deze vier windmolens vervangen, maar hij stierf voor hij de toepasbaarheid in de praktijk kon testen. Fahrenheit was dus zeer gei'nteresseerd in technische vemieuwingen. Toch was hij in veel opzichten nog een représentant van een voorbij verleden. Zijn belangstelling voor wetenschap en techniek is vergelijkbaar met die van Comelis Drebbel uit Alkmaar die een eeuw eerder leefde. De laatstgenoemde stond wijd en zijd als magiër bekend. Hij werkte verschillende keren voor de Oostenrijkse Keizer en de Engelse koning, voor wie hij hydraulische instrumenten vervaardigde. Drebbel was de uitvinder van een ‘perpetuum mobile’, een duikboot, verschillende optische toestellen en een vroege thermometer. Ook hij was alchemist. Fahrenheit gaf openbare lessen met demonstraties in de natuur- en scheikunde. Juist hieraan danken we één der drie overgebleven objecten die aan hem worden toege- schreven. Het is een kunstmatig oog, tegenwoordig in het bezit van de Universiteit van Groningen. Het maakt de werking van het oog als optisch instrument aanschouwelijk. Op de bovenzijde staat gegraveerd ‘FAHRENHEIT Inv. AM- STELODAMI’. De twee nog bestaande thermometers van Daniel Fahrenheit bevinden zieh in het Museum Boerhaave te Leiden. Bij beide loopt de schaal tot 600°F (316°C). Zij waren bestemd voor fysisch en chemisch onderzoek. De glascapillairen zijn bevestigd op bronzen verzilverde platen. De éne was gemaakt voor professor ’s Gravesande. Op de andere, uit 1727, zijn verschillende belangrijke temperaturen gegraveerd zoals 577°F (303°C) ‘Kookend Lood’ en 177°F (81°C) ‘Kookende Wyngheest’ (alcohol dus). In het, uit 1900 daterende, boekje The evolution o f the thermometer 1592-1743 beschrijft H.C. Bolton, een Amerikaanse professor in de scheikunde, een derde thermometer die zieh toen in Danzig bevond. Naar alle waarschijnlijkheid is dit instrument verloren gegaan. Volgens de beschrijving had deze thermometer een schaal van 0° tot 100°F op een papieren achtergrond met het opschrift ‘Cilinder thermometron Fereneid’. Het is niet meer uit te maken of hier sprake was van een product van Fahrenheit of van een thermometer met zijn schaal- verdeling. Bolton geeft geen nadere informatiebron. Ook tijdens het laatste gedeelte van zijn leven reisde Fahrenheit veel. Hij bezocht in Leiden verschillende keren Boerhaave. In 1724 was hij in Londen, waar hij gekozen werd tot Fellow van de Royal Society. Hij publiceerde een aantal korte artikelen in Philosophical Transactions, het tijdschrift van de Society. In een ervan, met als onderwerp het vriespunt van water in vacuo, staat de enige informatie die hij over de eigen thermometers op schrift stelde. Zijn instrumenten genoten een hoog aanzien ( 78 ) h . m m m 9 35 39 Grimaldus totus extra umbrainJ 54 17 T y ch o totus extra umbram. 10 15 6 Plmius totus extra umbram. 32 39 Mare crifium emergere incipit. 3 7 42 Finis eclipfìs. 'V ili. Experimenta &• ObferVationes de Congelati/me aqttte in Vacuo faEia a D . G . Fahrenheit, r. s: s. INter plurima admiranda Natura* Phcenomena nqua- rum congelationem non minoris momenti erte ierri- per judicavi ; hinc fepe experiundi cupidus fui, qui- nam efFeclus frigoria futuri elTent, fì aqua in fpatio ab aere vacuo clauderetur. Et quoniam dies fecundus, tertius 8c quartus Mariti, (S ty li V . ) Anni 1721. ejufmodi experimentis favebat, hinc lequentes obfer- vationes 5c experimenta a me funt fa ils. Antequam autem experimentorum recenfionem ag- grediar, neceife erit, ur paucis qusdam de thermome- tris, q u s a me conftruuntur, eorumque fca ls divifio- nc, ut Se de methodo evacuandi, qua ufus furo, men- tionem faciam. Duo potiflìmum genera thermome- trorum a me conficiuntur, quorum unum fpiritu vini Scalterum argento vivo eft repletum: Longitudo eo- rum varia ell, pro ufu, cui infervire debent: Omnia autem in eo conveniunt, quod in omnibus fcals gra- dibus concordent, interque limites fixos variationes fuas abfolvant. Thermometrorum fcala, q u s meteo- rologicis obfervationibus folummodo inferviunt, infra a Zero incipit & 96'° gradu finitur. Hujus fca ls divido tribus nititur terminis fìxis, qui arte fequenti t modo Afb. 9. Het enige artikel van Fahrenheit met informatie over door hem vervaardigde thermometers. Philosophical Transactions vol. 33 (1724), p. 78. in Engeland gedurende velejaren. Bij een wetenschappe- lijke discussie over de nauwkeurigheid van metereolo- gische waamemingen pochte een Engels geleerde dat de zijne zonder meer de beste waren omdat hij een door F ahrenheit zelf vervaardigde thermometer gebruikte. Een ander verklaarde dat hij een thermometer gebruikte van een Londens instrumentmaker, maar gemaakt volgens ‘Fahrenheits eigen principe’. In 1736 ging Fahrenheit naar ’s Gravenhage, waar hij in armoede stierf. Zijn laatste geld had hij besteed aan proeven met zijn centrifugaal-pomp. Hij kreeg een begrafenis der armen in de Kloosterkerk. Van tijd tot tijd treffen we de namen Fahrenheit en Prins tezamen aan. Petrus van Musschenbroek beveelt in zijn Beginselen der natuurkunde (1736) barometers aan van ‘de braave konstenaars G. Fahrenheit en H. Prins, welke als om strijd dit werktuyg ten top van volmaaktheid hebben zoeken te brengen.’ In een leerboek over experiméntele natuurkunde beschreef John Theophilus Desa- guliers, een in Londen werkende Hugenoot, de kwikther- mometer. Zijn opmerkingen zouden we als Fahrenheits grafschrift kunnen opvatten: ‘Fahrenheit uit Amsterdam kunnen we als de uitvinder van deze thermometer beschouwen; en ofschoon Prins en enige anderen zowel in Engeland, Holland, Frankrijk en in andere landen dit instrument evengoed als Fahrenheit gemaakt hebben, toch moeten we die ook thermometers van Fahrenheit noemen. Immers Dr. Boerhaave vond slechts deze thermometers goed genoeg voor gebruik en de meeste kwikthermometers zijn volgens Fahrenheits schaal ver- deeld.’ We weten maar weinig over Daniel Fahrenheit. Veel minder nog is bekend over zijn leerling, Hendrick Prins uit Amsterdam. Rond 1696 werd hij geboren en hij stierf in Afb. 10, De thermometer van Hendrick Prins in Teylers Museum - Ovale Zaal vitrinekast V - met detail boven het kwikreservoir.


TeylersMagazijn_009
To see the actual publication please follow the link above